De wreedheid voorbij: naar een menselijke rehabilitatie voor gevangenen

Met Unusually Cruel: Prisons, Punishment, and the Real American Exceptionalism schreef Marc Morje Howard vorig jaar een baanbrekend boek dat het ongewoon wrede karakter van het Amerikaanse strafrechtelijke systeem blootlegt. Daarmee onderbouwt hij niet alleen een algemeen bekende stelling, maar wil hij ook een perspectief voor verandering in de toekomst bieden. De drijfveer voor Howard om dit boek te schrijven was het persoonlijke contact met een jeugdvriend die – gearresteerd voor de moord op zijn ouders – gevangen zat in een onmenselijk systeem. Hoewel Howard geloofde dat zijn vriend onschuldig was, werd die het slachtoffer van ‘een corrupte detective, overijverige aanklagers en onbarmhartige media’ en veroordeeld tot vijftig jaar gevangenisstraf. Howard zette zich samen met vele anderen in voor deze zaak, tot zijn vriend uiteindelijk – na zeventien jaar onterechte opsluiting – vrijgelaten werd. Vanuit die persoonlijke ervaring ging Howard zich vervolgens interesseren voor honderden andere gevallen van onjuiste veroordelingen, waarvan hij het totale aantal in de tienduizenden schat. Zo kreeg hij steeds meer inzicht in een aantal systemische gebreken en kwam hij tot het besluit dat het Amerikaanse strafrechtelijke systeem ‘onaanvaardbaar bestraffend, wraaknemend en meedogenloos’ is, en bovendien ‘gebaseerd op rassendiscriminatie’. Dit is in felle tegenspraak met de algemeen verkondigde retoriek dat het Amerikaanse rechtssysteem ‘de rechten van de onschuldige beschermt’, ‘het beste in de wereld is’ en mensen ‘kleurenblind’ behandelt.

Ook mijn interesse in het gevangeniswezen is gestaag toegenomen door het meeleven met de lotsbestemming van een van de deelnemers van een Prison SMART-training, een wereldwijd geïmplementeerde ‘Stress Management en Rehabilitatie Training’, die ik gaf in de gevangenis van Leuven-Centraal in 2007. Veroordeeld tot levenslang voor moord, en later in de gevangenis bovendien geïnterneerd als gevaar voor de samenleving, kwam deze man terecht in een doodlopende straat, zonder enig uitzicht op vrijlating. Tien jaar ben ik getuige geweest van de frustratie, woede en onmacht die het gevangenisklimaat en de regelgeving kunnen oproepen – van hopeloosheid en zelfmoordneigingen, van zowel onbekwame als goedmenende therapeuten en gevangenispersoneel, van de negatieve impact van een bestraffende aanpak tegenover een aanpak die het positieve in mensen ondersteunt (zoals Prison SMART), van het ‘prisoners dilemma’ waarbij impliciet gevraagd wordt jezelf te verliezen om goedgekeurd te worden door het systeem, en van hoe wisselende rapporten van wisselende gerechtspsychiaters iemands leven aan een touwtje laten bengelen. Ik heb een mens met een heel levendige gevoelswereld, iemand die vol leven en energie, vol creativiteit en inspiratie zat, zien vechten tegen de rondsluipende en alles verzwelgende depressie, ik heb die zien wegvluchten in een virtuele en fantasiewereld en uiteindelijk zien afstompen in een geestelijk en sociaal gereduceerd bestaan. Het is niet voor niets dat België reeds ettelijke keren veroordeeld is door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor het schenden van mensenrechten van geïnterneerden. Het zijn dergelijke menselijke ontmoetingen en ervaringen die het onmenselijke in onze gevangenissystemen doen oplichten. Terwijl veiligheidsmaatregelen, gevangenisbeleid, risico-inschatting en -behandeling geperfectioneerd worden, blijft het menselijke aspect veelal achterwege. Zelfs in settings waar een humane vorm van rehabilitatie geïmplementeerd wordt, is het vaak zoeken naar echt menselijk contact en verbinding.