in de boekhandel vind je tegenwoordig met gemak handleidingen stoïcisme voor dummies, en het internet staat vol van de inleidingen tot de basisbeginselen van de stoïcijnse levenshouding. het ware stoïcisme is echter van een heel ander kaliber. de klassieke stoïcijn gelooft dat de godheid alles op de best mogelijke manier heeft geregeld en dat de gewone sterveling zich volledig hoort over te geven aan de goddelijke wil. zelfs de grootste rampen worden zo als zegeningen verwelkomd.

Filosofische onkwetsbaarheid en haar hoge prijs: Epictetus’ weg naar het geluk

Geert Roskam

‘Je zal het breken!’ Deze waarschuwing kreeg de edele Epaphroditus van zijn glimlachende slaaf Epictetus te horen terwijl hij bezig was diens been om te wringen. Toen dat been het even later ook effectief begaf, werd daar het laconieke commentaar aan toegevoegd: ‘Had ik je niet gezegd dat je het zou breken?’ Of deze anekdote (overgeleverd bij Origenes, Contra Celsum 7.53) teruggaat op een historische gebeurtenis blijft natuurlijk onzeker, maar ze vormt alvast een treffende illustratie van de mindset van de kreupele filosoof, die door dat soort akkefietjes niet uit zijn lood geslagen werd.

Het onverstoorbare gedrag van Epictetus dwingt bewondering af. Wie zoiets kan, wordt allicht nog door weinig uit het lood geslagen. Faillissement? So what! Foltering? Volkomen onbelangrijk! De dood misschien? Doet er toch helemaal niet toe! Epictetus was een stoïcijn en stoïcijnen maken zich niet druk over dat soort onbeduidende dingen. Het moet aangenaam zijn om zo onkwetsbaar door het leven te gaan. In dat opzicht klinkt het stoïcijnse ideaal ook nu nog erg verleidelijk, misschien wel meer dan ooit. Stel je voor: geen depressies meer en geen burn-out, geen zorgen om inflatie, oorlog of klimaatproblemen, alleen volmaakte tevredenheid met je bestaan. Het mag dan ook geen wonder heten dat het stoïcisme aan een revival bezig is. In de betere boekhandel ontdek je met wat geluk wel ergens een handleiding stoïcisme voor managers, ondernemers of psychotherapeuten, en op het internet vind je moeiteloos tientallen websites die je inleiden in de basisbeginselen van de stoïcijnse levenshouding. Iedereen wil onkwetsbaar zijn, toch? Maar onkwetsbaarheid is niet zomaar te koop, zelfs niet in de betere boekhandel. En bij nader toezien blijkt Epictetus een stoïcijn van het soort dat ze vandaag niet meer maken. Wat was zijn geheim?

Het mag geen wonder heten dat het stoïcisme aan een revival bezig is

Laten we even een kleine tweeduizend jaar terug scrollen in de tijd, naar Nicopolis, een stad aan de westkust van Griekenland. Daar was Epictetus na zijn vrijlating aanbeland en daar had hij zijn eigen school gesticht. Zijn studenten werden er ingeleid in de beginselen van het stoïsche denken middels een zorgvuldige lectuur van de werken van Chrysippus, de coryfee van de school, die eeuwen daarvoor het stoïcijnse systeem tot in de kleinste details had doorgedacht. In de namiddag was het tijd voor meer praktisch onderricht. Al heeft Epictetus wellicht niets geschreven, we zijn goed ingelicht over zijn leer dankzij het werk van Lucius Flavius Arrianus. Deze Arrianus, die het onder keizer Hadrianus tot consul bracht en een divers oeuvre bijeen schreef, had in zijn jeugd een tijdje de school van Epictetus gefrequenteerd en ijverig nota’s genomen. Die gaf hij later uit, en vier boeken ervan zijn tot ons gekomen. Daarnaast stelde hij ook een klein Handboekje (het Encheiridion) op met de voornaamste doctrines van zijn leermeester. Het geheel ligt nu voor in een mooie nieuwe Engelse vertaling van de hand van Robin Waterfield. De Nederlandstalige lezer kan ook terecht bij de uitstekende vertaling die een goede tien jaar geleden door Gerard Boter en Rob Brouwer werd verzorgd. Arrianus’ werken vormen een betrouwbare bron voor de filosofie van Epictetus en laten ons toe om zovele eeuwen later de poort van Epictetus’ school binnen te gaan en de filosoof aan het werk te horen.

Als stoïcijn omarmde Epictetus het ideaal van een leven overeenkomstig de natuur. Dat klinkt aantrekkelijk, maar vergis je niet: het is niet de bedoeling om op blote voeten een kwartiertje per dag aan bosbaden te doen, op het ritme van je biologische klok en in direct contact met moeder aarde, en nog veel minder om terug te keren tot je vegetatieve zelf en als een varken toe te geven aan je laagste lichamelijke driften – dat is volgens Epictetus meer iets voor de ordinaire epicuristen. Leven overeenkomstig de natuur betekent leven overeenkomstig de rede. Wie een stoïcijn wil worden, staat dus op een zeer rationele manier in het leven.

Leven volgens de natuur is leven volgens een werkelijkheid waarvan alles tot in de puntjes vastligt

En er is meer: leven volgens de natuur is leven volgens een werkelijkheid waarvan alles tot in de puntjes vastligt. Stoïcijnen zijn deterministen die ervan overtuigd zijn dat de godheid op providentiële manier het hele universum bestuurt en alles op de best mogelijke manier heeft geregeld. Dus ja, we leven volgens de stoïcijnen wel degelijk in de best mogelijke van alle werelden, en dat geldt evengoed voor de hedendaagse navolger van Epictetus. Aardbevingen met tienduizenden slachtoffers, de zorgwekkende opwarming van de aarde, internationale conflicten: het is allemaal het werk van de goddelijke voorzienigheid en dus uitgesproken goed. Een echte stoïcijn is niet zomaar iemand die gelaten en sereen een of andere tegenslag weet te accepteren, omdat het lot het nu eenmaal zo bepaald heeft, maar iemand die blijmoedig zelfs de grootste rampen als zegeningen verwelkomt. Alles wat gebeurt, gebeurt immers overeenkomstig de wil van de voorzienige godheid. Als die wil dat ik door een slopende ziekte word gekweld, dan moet ik me daar met volle overtuiging aan overgeven, ‘zoals mijn voet, als hij verstand had, met overtuiging in de modder zou stappen’ (2.6.11).

Een dergelijke visie toont een welhaast adembenemende radicaliteit waar moderne afkooksels van de antieke stoïcijn een puntje kunnen aan zuigen. Wellicht zullen velen terugschrikken voor de verregaande consequenties van de stoïsche visie – en misschien niet ten onrechte. De filosofie van een stoïcijn als Epictetus heeft een weerbarstigheid die ervoor zorgt dat ze zich niet eenvoudig laat recupereren. Je kan je leven kruiden met een snuifje stoïcisme, zoals de talrijke nieuwsgierige passanten die even de tijd namen om de gerenommeerde Epictetus te gaan beluisteren, maar dan hoef je van de antieke filosoof niet op veel begrip of welwillendheid te rekenen. Zijn weg naar het geluk is een packagedeal die met alle consequenties moet worden aangenomen. Wie voor zo’n radicaliteit terugschrikt moet voor Epictetus maar bij de weekdieren uit Epicurus’ Tuin gaan aankloppen.

De enkeling die de moed heeft om deze loodzware stoïcijnse handschoen op te nemen, moet heel zijn levenskoers laten bepalen door het fundamentele onderscheid tussen wat van ons afhangt en wat niet van ons afhangt. Zoals gezegd wordt alles op voorhand op de best mogelijke manier door de godheid geregeld. Alle uiterlijkheden hangen dus niet van ons af en zijn daarom fundamenteel indifferent. Het enige dat telt is het (moreel) goede, en dat is ook meteen het enige dat werkelijk van ons afhangt. Ons geluk bestaat erin om systematisch te kiezen voor het (moreel) goede en om systematisch het (moreel) kwade af te wijzen. Al de rest doet er niet toe. Ziekte of gezondheid, rijkdom of armoede, roem of schande, het ligt principieel allemaal buiten onszelf en is dus onbelangrijk. Dat betekent uiteraard dat onze gebruikelijke en collectieve waardeoordelen grondig fout zijn. Wij worden van kindsbeen af gecorrumpeerd door de misvatting dat rijkdom nastrevenswaardig is en ziekte vermeden moet worden. Terwijl het eigenlijk veel eenvoudiger is: we moeten gewoon kiezen wat de godheid sowieso voor ons in petto heeft. Dan krijgen we immers gegarandeerd waar we naar streven.

Geluk bestaat erin systematisch te kiezen voor het moreel goede en het moreel kwade af te wijzen

Maar wacht eens even: hoe kunnen we op voorhand weten wat die godheid met ons voorheeft? Tja, dat kunnen we niet echt, en dus moeten we handelen met voorbehoud (hypexairesis). We kunnen er redelijkerwijs van uitgaan dat gezondheid goed voor ons is, en dus gaan we naar de fitness, eten we voldoende groenten en houden we ons ver van alcohol en zoetigheid. Maar als we toch ziek worden, dan zien we natuurlijk direct in dat dit goed voor ons is en omarmen we enthousiast onze ziekte als de best mogelijke toestand voor ons. Of, toegepast op het voorbeeld waarmee we begonnen: Epictetus heeft zelf nooit actief naar een gebroken been gesolliciteerd, en heeft zelfs zijn meester gewezen op de mogelijke gevolgen van diens gewelddadige gedrag. Maar kennelijk lag het al lang vast dat het been gebroken zou worden, en daar had Epictetus volkomen vrede mee.

De lezer kan zich wel voorstellen dat zo’n houding niet van de ene dag op de andere verworven wordt. Men wordt echt geen stoïcijn door in een opwelling, of als goed voornemen bij een nieuw jaar, even te beslissen om die uitdaging ook eens aan te gaan. Het aannemen van een stoïcijnse levenshouding vereist een levenslang proces en is bepaald een harde leerschool. Epictetus stelde bijzonder hoge eisen aan zijn studenten. Elke dag opnieuw moet dezelfde fundamentele houding worden volgehouden en daarbij is er niets dat aan de aandacht mag ontsnappen. Op elk moment van de dag dient men even zorgvuldig en opmerkzaam te zijn, en dat tot de laatste ademtocht. We slapen als stoïcijn en staan op als stoïcijn, ja, we strekken zelfs geen vinger uit tenzij op basis van stoïcijnse beginselen (2.11.17). Het geluk van de stoïcijn ligt dus niet zomaar binnen handbereik. Meer nog, de stoïcijnen benadrukten zelf dat slechts heel weinigen ooit de wijsheid konden bereiken. De meesten van ons sterven zoals ze geleefd hebben, als corrupte dwazen, zelfs na decennia van intense oefening. Bezint dus eer ge begint!

De meesten van ons sterven zoals ze geleefd hebben: als corrupte dwazen

Heb je ook na al het voorafgaande nog steeds de aspiratie om een Stoïsche wijze te worden? Dan ben je voor Epictetus uit het goede hout gesneden. Hij zal je drie gebieden (topoi) aan de hand doen waarin je je kan bekwamen. Het eerste gebied heeft te maken met een correcte houding tegenover je indrukken. We krijgen continu indrukken, maar moeten die steeds ook kritisch bevragen. ‘Hoe irritant dat de trein alweer vijftien minuten vertraging heeft!’ Nee, als stoïcijn weten we dat deze vertraging ingeschreven is in het goddelijke plan, en dus met vreugde moet worden begroet. ‘Hoe vervelend dat je weer eens domweg in een vette hondendrol op straat bent gestapt!’ ‘Hoe ergerlijk dat die duif haar uitwerpselen precies op jouw hoofd heeft gemikt!’ Nee, als stoïcijn ben je op zo’n moment blij dat er honden en duiven bestaan. We moeten dus onze indrukken steeds opnieuw bevragen en niet automatisch instemmen met ons eerste onoverdachte oordeel.

Het tweede gebied waarop we kunnen oefenen betreft onze verlangens. Zoals hierboven al aangestipt, moeten die enkel gericht zijn op wat in onze eigen macht ligt, niet op uitwendige dingen. We moeten leren te verlangen wat we ook daadwerkelijk zullen krijgen. Soms kan dat best eenvoudig zijn. Ik verlang inderdaad de honderd miljoen die ik met Euromillions gewonnen heb. Ik verlang de promotie die mijn baas me, allicht in een moment van onoplettendheid, heeft toegekend. Maar evengoed: ik verlang die idiote flater die me onnoemelijk veel imagoschade heeft opgeleverd. Ik verlang de strop, de elektrische stoel, de dodelijke injectie, ook al ben ik natuurlijk volkomen onschuldig. Kortom, wat er ook gebeurt, mijn verlangen wordt steeds volledig bevredigd, en daarom ben ik ook volmaakt gelukkig.

Het laatste gebied focust op ons gepast handelen. We dienen ons steeds aan onze plichten tegenover anderen te houden. Epictetus houdt zich doorgaans eerder op de vlakte over wat dat precies inhoudt, en dat hoeft ons niet te verbazen. Het ligt binnen het hoger geschetste perspectief niet voor de hand om concreet duidelijk te maken hoe, bijvoorbeeld, een zoon zich tegenover zijn vader moet gedragen. Natuurlijk moet hij hem liefdevol verzorgen, maar wat als de godheid heeft voorbeschikt dat de zoon zijn hele leven ver weg in het buitenland vertoeft? De concrete invulling van gepast gedrag zal in specifieke omstandigheden verschillen, maar berust in elk geval op een juiste morele keuze.

Wat een morbide filosofie, zal je zeggen. Kan een mens zo echt gelukkig worden?

Een bijzondere oefening, ten slotte, is de zogenaamde praemeditatio futurorum malorum. Die bestaat erin om je op voorhand toekomstige tegenslagen voor de geest te halen. Zo zal je beter voorbereid zijn wanneer ze zich daadwerkelijk aandienen. Dat kan je doen met eerder eenvoudige dingen (stel je er op voorhand op in dat het tijdens je hele vakantie aan zee aanhoudend zal regenen) maar het is natuurlijk vooral nodig als het gaat over meer ernstig ongeluk: bereid je mentaal al voor op een pijnlijke zieke, op eventuele foltering, op je stervensuur. En vooral: doe dat dagelijks! Eigenlijk moeten we daar continu mee bezig zijn. Kus je kind terwijl je fluistert dat het morgen zal sterven. Dat is stoïcisme pur sang. Wat een morbide filosofie, zal je zeggen. Kan een mens dan echt op die manier gelukkig worden?

Het zal intussen wel duidelijk zijn: de stoïcijnse filosofie die Epictetus in staat stelde om flegmatiek te reageren op het gekraak van zijn eigen botten was veel radicaler dan het moderne afkooksel ervan dat gelaten berusting met het eigen lot predikt. Het was een gedurfde filosofie, met een uitdagende kijk op de werkelijkheid en met extreem doorgedreven praktische consequenties. In vergelijking daarmee dient het hedendaagse stoïcisme vaak een waterig soepje op. En dus zijn moderne (zelfverklaarde) stoïcijnse wijzen allicht ook veel gemakkelijker te vinden dan hun extreem zeldzame antieke tegenpool. Op een bepaald moment verzucht Epictetus tot zijn studenten: ‘Toon me dan een stoïcijn, als je kan!’ (2.19.21). In Epictetus’ school was er kennelijk geen enkele echte stoïcijn te vinden, en zijn uitdagende uitnodiging blijft ook vandaag onverminderd van kracht. Wie voelt zich geroepen om Epictetus na zoveel eeuwen eindelijk van antwoord te dienen? Ik pas. Het geluid van mijn krakende botten zal mij nooit als muziek in de oren klinken. Maar, beste lezer, misschien is het wel iets voor jou?

Robin Waterfield (red. en vert.), Epictetus. The Complete Works. Handbook, Discourses, and Fragments. (Chicago: University of Chicago Press, 2022).

Gerard Boter en Rob Brauwer (vert.), Epictetus. Verzameld werk. (Amsterdam: Athenaeum, 2011).

Geert Roskam is als hoogleraar verbonden aan de Faculteit Letteren van KU Leuven. Hij doet onderzoek naar de antiek Griekse filosofie, in het bijzonder de hellenistische wijsbegeerte (stoïcisme en epicurisme) en het latere platonisme.