Sinds mensenheugenis beantwoorden we misdrijven met woede en straf. Sommige filosofen en wetenschappers beweren dat die reactie misplaatst is. Ze berust namelijk op de illusie van de vrije wil. Daders verdienen geen verwijten, maar begrip. Dat lijkt een plausibele en menselijke houding, maar is dat wel zo?

Verwijten zijn zo gek nog niet

geertjan zuijdwegt en pieter de witte en arnold burms

Overweeg de volgende twee situaties: (1) Een man rijdt zijn echtgenote aan terwijl hij achterwaarts de oprit bij zijn huis opdraait. De vrouw overlijdt. Van kwaad opzet is geen sprake. Het gaat, volgens de politie, om een tragisch ongeval met dodelijke afloop. (2) Een man rijdt met zijn auto zes mensen dood op een Duitse kerstmarkt. Hij handelt uit anti-islamitische motieven. Het gaat, volgens de politie, om een terroristische aanslag.

Normaal gesproken is onze morele reactie in de twee gevallen diametraal tegenovergesteld. In het eerste geval hebben we voor de chauffeur vooral begrip. We zien in dat hij helemaal tegen zijn bedoelingen in zijn vrouw heeft gedood, en nu verder moet leven met een groot verlies en bijkomend schuldgevoel. Dit wekt ons medelijden. In het tweede geval zijn we vooral boos op de chauffeur. We verwijten hem zijn gedrag en vinden dat hij zwaar moet boeten voor het kwaad dat hij willens en wetens heeft aangericht.

In haar recente boek Beter leven zonder vrije wil probeert Farah Focquaert dit fundamentele verschil in morele reactie zoveel als mogelijk teniet te doen. Ze sluit daarmee aan bij een bestaande trend. Die stelt de toekenning van morele verantwoordelijkheid in vraag op basis van een deterministisch wereldbeeld. Belangrijke vertegenwoordigers van die positie zijn Derk Pereboom en Robert Sapolsky, wiens boek Determined recent in het Nederlands werd vertaald. Hun positie wordt soms als hard determinisme omschreven en soms als vrije wil-scepticisme. Wij zullen beide termen als synoniemen gebruiken.

Het vervolg van dit artikel leest u in de papieren versie van Karakter. De volledige tekst verschijnt later online.