De toekomst wordt alsmaar onzekerder door een opeenvolging van technologische doorbraken, geopolitieke verschuivingen en de opmars van radicaal‑rechtse bewegingen en autoritaire regimes. Tegelijkertijd kraakt het liberale vooruitgangsdenken in al zijn voegen. Leven we opnieuw in revolutionaire tijden?

Voorbij de revolutie?

mathijs van de sande

In de zomer van 1989 publiceerde de Amerikaanse filosoof en politicoloog Francis Fukuyama zijn invloedrijke essay The End of History? Daarin bepleitte hij dat er met het beëindigen van de Koude Oorlog er een nieuw politiek tijdperk zou aanbreken. De grote ideologische tegenstellingen die de twintigste eeuw hadden gekenmerkt waren grotendeels van het wereldtoneel verdwenen. Nagenoeg overal op de wereld was de liberale democratie inmiddels gevestigd – zelfs in de afbrokkelende Sovjetunie leek het een kwestie van tijd voordat vrijemarkt-denken, waardenpluralisme en individuele vrijheid het politieke bewustzijn zouden bepalen. Waar wij getuigen van zijn, betoogde Fukuyama toen, is wat Georg Wilhelm Friedrich Hegel als het ‘einde van de geschiedenis’ omschreef: het moment waarop een op rationalisme en kennis gebaseerde maatschappij eindelijk tot wasdom is gekomen.

Fukuyama’s stelling is de afgelopen decennia dikwijls bevraagd, verdedigd en genuanceerd – niet in de laatste plaats door Fukuyama zelf. Tal van ontwikkelingen lijken de idee van een ‘einde van de geschiedenis’ te ondergraven: oorlog en genocide, de groeiende invloed van religieus fundamentalisme, het ontstaan van nieuwe geopolitieke tegenstellingen en de wereldwijde opmars van extreemrechtse partijen en illiberale regimes. Maar de gedachte dat de menselijke geschiedenis wordt voortgestuwd door een ontwikkeling van ideeën, die uiteindelijk in de Westerse liberale democratie verwezenlijkt moest worden, heeft nog altijd een significante invloed. Een prominent pleitbezorger van deze idee is de Indiaans-Amerikaanse journalist Fareed Zakaria, die naast een wekelijkse talkshow op CNN ook een vaste column schrijft in de Washington Post en tal van boeken schreef over internationale politiek en de toekomst van de liberale democratie. Zijn pleidooi voor het liberale vooruitgangsdenken vat Zakaria samen in zijn nieuwste boek, Age of Revolutions: Progress and Backlash from 1600 to the Present. Tegelijkertijd betoogt hij dat technologische ontwikkeling, economische vooruitgang, en globalisering bijna onvermijdelijk leiden tot tegenstand en conflict. Nu juist het verzet tegen de liberale orde wereldwijd terrein wint, lijkt het ‘einde van de geschiedenis’ misschien verder van ons verwijderd dan ooit sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Des te meer reden voor Zakaria om te pleiten voor een hernieuwd revolutionair élan.

Het vervolg van dit artikel leest u in de papieren versie van Karakter. De volledige tekst verschijnt later online.