Mazelen en de Russische griep behoren tot de meest bepalende infectieziekten uit de geschiedenis. Wanneer sprongen zij van dier naar mens, en wat leert hun geschiedenis ons vandaag?

Virale archeologie

harald brüssow

Een Egyptische collega vertelde me ooit een oud Arabisch gezegde: ‘Vertel me niet hoeveel kinderen je hebt, maar hoeveel er de mazelen hebben overleefd.’ Dat mazelen in het verleden een enorme impact hadden op menselijke populaties, staat buiten kijf. Zelfs vandaag, ondanks het bestaan van een doeltreffend vaccin, worden er jaarlijks nog altijd zo’n tien miljoen gevallen geregistreerd.

Hoelang dragen we deze ziekte al met ons mee? Sommige virologen vermoeden dat virussen relicten zijn van een precellulaire wereld, en dus miljarden jaren oud. Andere virologen stellen dat virussen genetische elementen zijn die ooit uit cellen ontsnapten en vervolgens zelfstandige replicatoren werden. Maar omdat Homo sapiens nog maar enkele honderdduizenden jaren op aarde rondloopt, speelt de oorsprong van wat we ‘menselijke virussen’ noemen zich af op een veel korter tijdsschaal. Hoe kort? Millennia, eeuwen, decennia? Wel, voor een aantal RNA-virussen bestaan er aanwijzingen dat ze de mens al millennia vergezellen. Denk bijvoorbeeld aan poliovirus en het pokkenvirus, waarvoor archeologisch bewijs bestaat. Zo heeft men bijvoorbeeld sporen gevonden van pokkenachtige huidletsels op Egyptische mummies.

We bevinden ons in een periode waarin onderzoek naar oud DNA onze kijk op de geschiedenis van virussen ingrijpend verandert. Maar voor RNA-virussen, zoals het mazelenvirus, is dat een ander verhaal: RNA is veel minder stabiel dan DNA en breekt snel af, waardoor het vrijwel onmogelijk is om viraal RNA in duizenden jaren oud materiaal terug te vinden. Hoe kunnen we dan bepalen hoe oud het mazelenvirus is? Eén benadering bestaat erin historische bronnen te doorzoeken op sporen van mazelenepidemieën. Zulke reconstructies zijn echter onzeker. Zo is goed gedocumenteerd dat de aankomst van de Spaanse conquistadores in de Nieuwe Wereld gepaard ging met verwoestende epidemieën onder de inheemse bevolking. Er zijn zelfs tekeningen van getroffen patiënten bewaard gebleven. Toch zijn de medische verslagen uit die periode te vaag om met zekerheid te bepalen of het om mazelen ging, dan wel om pokken. Wat we wél kennen, is een minimumleeftijd voor het mazelenvirus. De eerste ondubbelzinnige beschrijving is afkomstig van de Perzische arts Rhazes, die in de tiende eeuw na Christus leefde. Het virus circuleert dus al minstens een millennium onder mensen.

Het vervolg van dit artikel leest u in de papieren versie van Karakter. De volledige tekst verschijnt later online.