Iedereen ondernemer: het klinkt als een belofte van vrijheid en zelfontplooiing. Maar levert dat pleidooi ook meer maatschappelijke welvaart op? En hoe kan een samenleving ondernemerschap stimuleren zonder een werkcultuur te cultiveren die tot burn-out leidt?

Waarom ondernemerschap niet waardevrij is

bart derre

Wat gebeurt er wanneer een samenleving iedereen oproept om ondernemer te worden? In Make Your Own Job, gepubliceerd in 2025, ontvouwt Harvard-docent Erik Baker een historisch verhaal over hoe de Verenigde Staten precies dat idee hebben omarmd: het geloof dat ondernemerschap de motor is van individuele ontplooiing en maatschappelijke vooruitgang. Maar wie een warm pleidooi verwacht voor meer ondernemerschap binnen organisaties, komt bedrogen uit. Bakers centrale these is dat de verschuiving van een industriële naar een ondernemende werkethiek niet zozeer tot emancipatie heeft geleid, maar eerder tot het ontstaan van een disfunctionele werkcultuur die tot in alle lagen van de Amerikaanse samenleving is doorgedrongen.

Volgens Baker heeft de opkomst van de zogenoemde entrepreneurial work ethic geleid tot een cultuur die enerzijds wordt gekenmerkt door een wijdverbreide hustle culture: een vorm van noodzakelijk ondernemerschap, of bijberoep, die ontstaat wanneer een voltijdse job niet langer volstaat, en die bij velen resulteert in mentale en fysieke uitputting. Anderzijds manifesteert deze werkcultuur zich tegen de achtergrond van de-industrialisering die, in samenhang met globalisering, talloze gemeenschappen economisch heeft uitgehold. Volgens Baker mondt dit uit in een samenleving waarin extreme sociale en economische ongelijkheid structureel zijn geworden. De ondertitel van het boek luidt dan ook veelzeggend: ‘How the Entrepreneurial Work Ethic Exhausted America’.

Baker betoogt dat de zogenoemde Human Relations-beweging een belangrijke voedingsbodem vormde voor de opkomst van de ondernemende werkethiek in organisaties. De Human Relations-beweging, die zich vooral ontwikkelde in de jaren 1930 en 1940, ontstond als een tegenreactie op het Taylorisme. Dat was een klassieke stroming binnen het organisatiedenken die vanaf het begin van de twintigste eeuw dominant was en sterk focuste op efficiëntie, meetbaarheid en strikte controle, geïnspireerd door het wetenschappelijk management en de rationele bureaucratiemodellen van Max Weber. De HR-beweging verschoof daarentegen de aandacht naar de menselijke kant van werk.

Het vervolg van dit artikel leest u in de papieren versie van Karakter. De volledige tekst verschijnt later online.