Deel dit artikel

sinds de eerste politieke hongerstakingen, aan het begin van de twintigste eeuw, is de protesttactiek niet meer weg te denken uit het rijtje van niet-gewelddadige acties. was zich uit vrije wil uithongeren aanvankelijk vooral een wapen van britse suffragettes en ierse nationalisten, dan bedient zich nu een heel scala aan activisten van de praktijk. autoriteiten komen voor een dilemma te staan: handelen (maar hoe?) of laten begaan (tot de dood erop volgt?).

De kracht van het uitgemergelde lichaam

Ayfer Erkul

Wie het woord hongerstaking googelt, krijgt meteen een hele reeks acties te zien van mensen die uit protest weigeren te eten. Afgelopen augustus waren dat onder andere gevangenen in de Verenigde Staten, een Iraanse mensenrechtenadvocate, Mapuche-indianen in Chili, Turkse advocaten en een zakenman in Malta die beschuldigd werd van de dood van een onderzoeksjournaliste. Een maand eerder ging het om activisten in Kentucky, een Nieuw-Zeelandse man die Greta Thunberg een hart onder de riem wilde steken en manifestanten die protesteerden tegen het lakse COVID-beleid van de Nepalese regering. Maar naast al deze acties op nieuwssites en blogs en in kranten zijn er ook de hongerstakingen die niet de interesse van media en publiek wekken en dus nooit het nieuws halen. Hoeveel mensen jaarlijks in hongerstaking gaan is daarom moeilijk te berekenen. Wat onderzoek wel al duidelijk maakte, is dat van de gekende hongerstakingen de meeste in de gevangenis gebeuren en dat de tweede grootste groep hongerstakers de mensen zonder papieren betreft. Hongerstakingen worden daarom gerekend tot de ‘weapons of the weak’, de protestmiddelen gebruikt door mensen in een sociaal, politiek of economisch zwakkere positie.

Het verwondert daarom niet dat de eerste hongerstakingen in West-Europa zich in zo’n milieu situeerden: bij de Britse suffragettes die begin twintigste eeuw opkwamen voor het vrouwenstemrecht. De suffragettes haalden hun inspiratie bij de Russische politieke gevangenen die deze tactiek al decennialang gebruikten, wat sommigen ook het leven kostte. Hun verhalen vonden, via de pers en dissidenten, een weg naar het Britse rijk, waar de activisten voor het vrouwenstemrecht de hongerstaking in 1909 voor het eerst zouden gebruiken om eisen af te dwingen. Activiste Wallace Dunlop, die na een actie in de gevangenis werd opgesloten en daar protesteerde tegen de omstandigheden van haar detentie, was de eerste die weigerde te eten. Daarna, toen bleek dat het protest leidde tot vrijlating, volgden andere suffragettes haar voorbeeld.

Een belangrijke vraag is waarom deze eerste hongerstakingen in Engeland zo effectief konden zijn als protesttactiek. In zijn boek Hunger, A Modern History uit 2007 toont James Vernon aan dat de acties van de suffragettes gebeurden in een periode met een veranderende maatschappelijke visie op honger. De eerste helft van de negentiende eeuw werd nog gekenmerkt door opvattingen dat hongerigen en armen hun toestand vooral te danken hadden aan zichzelf en hun immorele gedrag, dat het geboortecijfer omhoog joeg. Een tussenkomst van de overheid zou dat gedrag enkel maar bevestigen. Die malthusiaanse visie stelde meteen ook dat hongersnoden een van de mechanismen waren, naast oorlog of natuurrampen, die de exponentiële groei van de bevolking aanpasten aan de lineaire groei van de voedselproductie. Rond de helft van de negentiende eeuw begon deze visie langzaam plaats te ruimen voor een meer humanitaire visie op honger. Tegen het einde van de eeuw kwamen hongersnoden niet alleen minder voor maar nam ook de regering meer verantwoordelijkheid om haar onderdanen te voeden. Hongerende burgers verzwakten voortaan de morele autoriteit van de overheid en net omdat doodhongeren werd gezien als onnatuurlijk, immoreel en onmenselijk, konden hongerstakingen efficiënt worden ingezet als wapen van protest. Suffragettes, Ierse en Indiase nationalisten zorgden er met hun hongerstaking voor dat honger een indicatie werd van morele kracht, niet van malthusiaanse zwakheid.

Het vervolg van dit artikel lees je in de papieren versie van Karakter 72. De volledige tekst verschijnt later online.

Deel dit artikel
Gerelateerde artikelen