Deel dit artikel

in 1936 werd moritz schlick doodgeschoten op de trappen van de weense universiteit. hij was stichtend lid van de wiener kreis, de filosofische school die geïnspireerd door wittgenstein de westerse filosofie radicaal vernieuwde. zijn vermeende joodse afkomst, die zijn moordenaar inspireerde tot een aanslag op zijn leven, was voor zijn filosofische tegenstanders een aanleiding om hem te beschuldigen van ‘giftig positivisme’, want joden waren ‘geboren antimetafysici’ en corrumpeerden het christelijke oostenrijkse karakter. schlick en de overige leden van de wiener kreis waren echter overtuigde sociaaldemocraten met emancipatorische bedoelingen, die niks wilden weten van het opkomende nationaalsocialisme. zij wilden precies leren omschrijven wat uitspraken betekenen, waar ze naar verwijzen en hoe men kan nagaan of ze waar zijn.

Filosofie als taalkritiek. Het verhaal achter de moord op dr. Schlick

Filip Buekens

Elke geschiedenis van de Wiener Kreis, een filosofische school die onder invloed van een enigmatisch boekje van de jonge Ludwig Wittgenstein de Europese en Amerikaanse filosofie radicaal vernieuwde, begint met het relaas van een moordaanslag die niet zou misstaan in een roman van Graham Greene. Op maandag 22 juni 1936 werd Moritz Schlick, haar stichter, op de trappen van de Weense universiteit en enkele minuten voor hij college zou geven doodgeschoten door Johann Nelböck, iemand die we nu heel eufemistisch ‘een verwarde man’ zouden noemen. In feite was Nelböck een antisemiet. De dader verdedigde zich later voor de rechtbank. Zijn vroegere docent zou een ‘verraderlijke joodse filosofie’ aanhangen die ‘het moreel van de Oostenrijkse bevolking’ zou aantasten. Hoewel Nelböck aanvankelijk veroordeeld werd tot tien jaar cel, kreeg hij enkele jaren later, na de Anschluss met nazi-Duitsland, vrijgeleide en leefde hij nog tot in 1953. Hij won zelfs een proces tegen Viktor Kraft, een van de leden van de Wiener Kreis, die hem in 1951 in een van de eerste historische overzichten van de werkzaamheden van de Kreis een ‘psychopaat’ had genoemd. En Schlick was zelfs geen jood, maar een protestant van lagere adel, afkomstig uit Pruisen. Enkele weken na de moord, in juli 1936, verscheen Schlicks beroemde artikel over verifieerbaarheid in de Philosophical Review, toen al een van de beste filosofische tijdschriften ter wereld – én in het Engels, wat voor die tijd ook al ongebruikelijk was.

De moord op Moritz Schlick veroorzaakte heel wat ophef in Oostenrijk. Dat Schlick van joodse afkomst zou zijn, was een goede aanleiding voor het Linzer Volksblatt om hemzelf en de filosofische school die hij had helpen stichten van ‘giftig positivisme’ te beschuldigen. De aanhangers zouden met hun antimetafysische schriften ‘het fijne porselein van het nationale karakter’ corrumperen. ‘De jood is een geboren antimetafysicus en houdt van logische, wiskundige formalismen in de filosofie’, heette het verder in het ‘intellectuelere’ blad Schöne Zukunft. ‘Wij willen erop wijzen dat we hier in Oostenrijk christelijke filosofen zijn en dat het ons toekomt te zeggen wat goede en slechte filosofie is.’ Driehonderd kilometer meer naar het westen, in het Duitse Freiburg, was een filosofische aartsvijand van dat logisch positivisme, Martin Heidegger, in 1933 rector geworden van de universiteit en ook hij ondersteunde antisemitische maatregelen van de nazi’s. Al in 1929 noemde Rudolf Carnap Martin Heidegger een filosofische zwendelaar en deconstrueerde hij de taal van Heidegger als ‘onzinnig’. Volgens hem waren Heideggers betekenisloze zinnen geen filosofie en het Zijn en het Niets geen termen die verwijzen. Ze dragen niets bij tot de inhouden die Heidegger probeert uit te drukken. De hele filosofie van Heidegger (en met hem vele anderen, zoals Hegel of Schopenhauer) berustte hetzij op spraakverwarringen dan wel op trivialiteiten die pretentieus worden opgeblazen tot pseudofilosofische diepzinnigheden.

Het vervolg van dit artikel lees je in de papieren versie van Karakter 76. De volledige tekst verschijnt later online.

Deel dit artikel
Gerelateerde artikelen