Deel dit artikel

eind jaren 1980 vonden wel meer omwentelingen plaats dan de val van de berlijnse muur en het einde van de koude oorlog. het leek alsof de hele wereld mee profiteerde van de democratiseringsgolf die in centraal- en oost-europa was ingezet, ook in heel wat voormalige westerse kolonies, die eindelijk meer zelfbeschikking kregen. de zogenaamde ‘derde wereld’ had immers sterk geleden onder de koude oorlog, met bijvoorbeeld de vietnamoorlog in de jaren zestig en het anticommunistische apartheidsregime in zuid-afrika. de lezing dat die landen enkel dienden als schaakbord voor de imperialistische grootmachten is echter een miskenning van de rol van actoren uit het zuiden zelf.

Hoe de staart kwispelde met de hond: de Koude Oorlog en de opkomst van de ‘derde wereld’

Kim Christiaens en Jos Claeys

Dertig jaar geleden, met de val van de Berlijnse Muur en het einde van de Koude Oorlog, hing er een schijnbaar universeel gevoel van euforie en bevrijding in de lucht. De wereld leek – even toch –  bevrijd van alle angsten waarmee we de Koude Oorlog vandaag nog steeds associëren: de atoombom, spionnen en inlichtingendiensten, militaire interventies. Europa maakte zich klaar voor de terugkeer van landen die meer dan veertig jaar onder het communisme hadden geleefd. Een herenigd Europa symboliseerde het einde van de Koude Oorlog, die ontstaan was in een verdeeld Europa na de Tweede Wereldoorlog. De bevrijding van het continent was ook de bevrijding van de wereld: buiten Europa leek het einde van de Koude Oorlog de laatste restanten van het kolonialisme weg te spoelen. In Zuid-Afrika eindigde het apartheidsregime en in Chili kwam een einde aan de dictatuur van Augusto Pinochet. Analisten en wetenschappers verkondigden niet alleen voluntaristisch het ‘einde van de geschiedenis’, maar ook de doorbraak van een wereldwijde democratiseringsgolf die in Afrika initieel zelfs werd beschouwd als een ‘Tweede Onafhankelijkheid’. Tot op vandaag wordt de Koude Oorlog in de eerste plaats herinnerd als een periode van angst, onderdrukking, grenzen en tegenstellingen. De voorbije dertig jaar heeft vooral Oost-Europa zich geprofileerd als het grootste slachtoffer: na de bevrijding uit de handen van nazi-Duitsland kwam de regio meer dan veertig jaar onder het juk van communistische regimes, waarvan het totalitaire karakter niet veel leek te verschillen van dat van het fascisme. Sinds de val van de Muur hebben musea, onderzoekscentra en historici in het voormalige Oostblok het perverse karakter en de nefaste effecten van de communistische regimes blootgelegd. Het was een boodschap waarmee vele Centraal- en Oost-Europese regeringen sindsdien hebben aangeklopt voor hulp bij internationale organisaties, regeringen en ngo’s in het Westen.

Het vervolg van dit artikel lees je in de papieren versie van Karakter 68. De volledige tekst verschijnt later online.

Errata: bovenaan p. 24 in de gedrukte versie van Karakter 68 staat Honderden missionarissen vertrokken gewoon naar Latijns-Amerika, Afrika of Azië om het ‘rode gevaar’ via onderwijs, pastorale zorg en ziekenzorg te bestrijden. Het woord ‘gewoon’ is hier niet op zijn plaats en hoort geschrapt te worden.
Dit artikel werd geschreven naar aanleiding van het boek The Cold War. A Global History door historicus Odd Arne Westad.
Deel dit artikel
Gerelateerde artikelen