Deel dit artikel

het werk van richard wagner is niet weg te denken uit ons culturele geheugen, en al evenmin uit de populaire cultuur: literatuur, film en televisie hebben zich duidelijk door hem laten inspireren. zijn invloed en nalatenschap reiken echter verder dan het artistieke. ook op politiek vlak had wagner een voorliefde voor extremen, wat hem soms aan radicaal-linkse en soms net aan de tegenovergestelde zijde deed belanden. hedendaagse liefhebbers stellen zich dan ook de vraag hoe en in hoeverre we de man, met zijn ideologische keuzes en verrassende stellingnames, kunnen scheiden van de thematiek, kracht en culturele weergalm van zijn oeuvre.

Wagnerisme: Opera als ersatzreligie?

Arne Herman

Weinig figuren in de cultuurgeschiedenis werden zowel tijdens als na hun leven zo fel geprezen en verguisd, zo verafgood en gediaboliseerd, als de Duitse componist Richard Wagner (1813-1883). Hoe ambivalent ook, de impact van Wagner op de Westerse cultuur is onmiskenbaar. Wat William Shakespeare was voor de literatuur en Leonardo da Vinci voor de schilderkunst, dat was Wagner immers voor de muziek. Niet alleen excelleerde elk van deze meesters binnen de eigen discipline, ze hertekenden ook grondig het bredere cultuurlandschap waarin ze actief waren. Zo zond Wagner met zijn tien laatste opera’s een ware schokgolf door de negentiende eeuw. Die schok zinderde na tot diep in de 20ste eeuw en ook vandaag valt de Duitse componist niet te schrappen uit het culturele geheugen. Dat Wagner bovendien zijn aansluiting met de populaire cultuur niet heeft gemist, valt gemakkelijk te illustreren. Bijna een eeuw voor Tolkiens Lord of the Rings schreef Wagner Der Ring des Nibelungen, een monumentale opera over een Ring of Power, met dat verschil dat Wagners ring niet wordt vernietigd in ‘the fires of Mount Doom’, maar wel ‘in der Tiefe des Rheines’. De incestueuze en lotsbepalende liefdesrelatie tussen broer en zus uit Wagners Die Walküre weergalmt dan weer in Game of Thrones, dat andere fantasyfenomeen. Het huwelijksmotief dat Elsa naar het altaar begeleidt in Lohengrin heeft sindsdien talloze koppels in de echt verbonden, en sinds Francis Ford Coppola’s film Apocalypse Now uit 1979 associeert men de tonen van Wagners Walkürenritt minstens even vlot met naderende oorlogshelikopters als met aanvliegende godendochters.

En toch duikt er in de Wagnerreceptie een probleem op dat zich niet stelt bij zijn eerder vermelde collega’s: de invloed van de Duitse toondichter strekt zich immers veel verder uit dan het artistieke. Zo ver zelfs dat zijn uitzonderlijke verdienste als componist wellicht niet eens het meest gewichtige aspect is van zijn nalatenschap. Wagners voorliefde voor extremen manifesteerde zich namelijk niet alleen op artistiek maar ook op politiek vlak. Tijdens zijn leven rekende hij zowel de proto-nazistische Friedrich Nietzsche als de proto-communistische Mikhail Bakoenin tot zijn persoonlijke vriendenkring. In 1849 kon Wagner maar net ontsnappen aan een vervolging voor zijn rol in de radicaal-linkse Dresdenrevolutie, maar tegelijk is het ook welbekend dat de Führer steeds een warme thuis vond bij de nazaten van Wagner, in Haus Wahnfried te Bayreuth. Door die veelbesproken schaduwzijde heeft Wagner zich, postuum weliswaar, een veel duisterder actualiteitswaarde op de hals gehaald. Zo kwamen tijdens de Black Lives Matter-protesten in 2020 enkele bustes van Wagner in Baltimore en Cleveland in het oog van een beeldenstorm, hoewel de meester noch zijn kinderen ooit een voet op Amerikaanse bodem hebben gezet. Wagners ambivalentie stelt zijn grote schare liefhebbers dan ook voor een moeilijke en haast ethische kwestie: in hoeverre kunnen we de man scheiden van zijn artistieke project? Of preciezer geformuleerd: hoe vallen de universeel humane thematiek van zijn werken, de expressieve kracht van zijn muzikale oeuvre en zijn ontegensprekelijke culturele weergalm te rijmen met zijn haast schizofrene politieke stellingname?

Het vervolg van dit artikel lees je in de papieren versie van Karakter 74. De volledige tekst verschijnt later online.

Deel dit artikel
Gerelateerde artikelen